سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )
98
طب در دوره صفويه ( فارسى )
اسپانيولى و محمد يعقوب كلينى فقيه و قاضى بزرگ نيز در آن به چشم مىخورد . پاياننامه كتاب داراى سه ضميمه دربارهء عجائب علم طب ، تخصصها و خودآرائى است . كتاب كوچك ديگرى كه از اين دوره به دستمان رسيده است زبده الحكم نام دارد و تاليف شمس الدين بن نور الدين است كه آن هم به نام سلطان محمد قلى قطب شاه شده است . اين كتاب بيش از آنكه جنبهء طبى داشته باشد يك كتاب فيزيولوژى است زيرا مطالب آن بيش از آن كه راجع به بيمارىها باشد دربارهء حفظ الصحه ، اغذيه ، اشربه و آب و هوا مىباشد . يكى ديگر از افرادى كه در زمان سلطان محمد قلى قطب شاه به هند مهاجرت كرد و از نظر اهميت و شهرت مقامى به مراتب والاتر از ديگران پيدا نمود حكيم جبرئيل است كه بعدا به جالينوس زمان ملقب شد . او بزرگترين پسر محمد باقر و برادرزاده مير قابل تبريزى كه هر دو از پزشكان طراز اول بودند و در فصل قبل راجع به آنها مفصلا صحبت شد . جبرئيل قبل از آن كه به هند مهاجرت كند به اتفاق پدر و عموى خود در قزوين و اصفهان در دربار زندگى مىكرد اما به دستور شاه براى تحصيل به شهر زادگاه شيخ صفى الدين ، يعنى اردبيل رفت و پس از مدتى در بيمارستان آن شهر نيز مشغول به كار شد و پس از اتمام تحصيلات به هند رفت تا به پدر و عموى خود كه در آن شهر به خدمت خان خانان ( بايرم خان وزير اكبر شاه - مترجم ) درآمده بودند ملحق شود چندى بعد نيز به عزم زيارت خانه خدا دهلى را ترك كرد و رهسپار دكن شد ، ولى به سفر خود ادامه نداد و بقيه عمر را به عنوان پزشك مخصوص قطب شاه در گلكنده ماند . باز از گيلان ، نظام الدين احمد مشهور به حكيم الملك به هند مهاجرت كرد . او از شاگردان مير محمد باقر داماد و شيخ بهاء الدين آملى بود و به علتى نامعلوم تصميم گرفت به هند مهاجرت كند و در اجراى اين تصميم ابتدا به دهلى و سپس به حيدرآباد رفت . نظام الدين احمد گيلانى نويسنده كتاب معروف شجرهء دانش است كه حاوى نكات تاريخى فراوان و لطائف ظريف مىباشد . او همچنين تعداد زيادى رساله نوشت كه راجع به موضوعات مختلف مىباشند ، برخى از اين رسالات به فارسى و تعدادى هم به عربى هستند . تاريخ تولد نظام الدين احمد گيلانى 994 و تاريخ وفاتش 1055 قيد گرديده ولى عدهاى معتقدند كه تاريخ 1055 درست نيست . دو كتاب ديگر نيز به اين شخص منسوب است كه يكى راجع به داروها است و نسخه خطى كه از آن در كتابخانهء دانشگاه تهران وجود دارد اينطور شروع گرديده است : « درباره داروهاى مختلف ، نوشته نظام الدين احمد گيلانى مولف اسرار الاطباء » اسم نويسنده در آخر كتاب هم ديده مىشود و در اينجا اضافه شده كه كار تاليف كتاب در حيدرآباد انجام يافته است . اعتبار و اصليت اين كتاب را به هيچ صورتى نمىتوان انكار كرد اما پرفسور ظهورى انتساب كتاب دوم را به او مشكوك مىداند . اين كتاب كه دربارهء داروهاى مختلف است مجموعهاى است از عجائب پزشكى و خرافات و موهوماتى كه نسبت به آنها اعتقاداتى وجود داشت . مؤلف ، كتاب خود را با توضيح داروهاى